Lễ hội Bà Thu Bồn

Tín ngưỡng thờ Bà Thu Bồn hình thành từ buổi đầu khai phá đất Quảng Nam xưa, khi lưu dân người Việt di cư từ Đàng Ngoài vào sinh sống dọc sông Thu Bồn và giao lưu văn hóa với cư dân Chăm Pa bản địa. Theo dòng thời gian, những huyền tích về Bà Thu Bồn dần ăn sâu vào đời sống tâm thức người dân, trở thành cơ sở cho lễ hội truyền thống độc đáo này.

Dù có nhiều truyền thuyết khác nhau, tựu trung Bà Thu Bồn luôn được khắc họa là người phụ nữ tài đức vẹn toàn, biểu tượng cho khát vọng hòa bình, ấm no; được tôn vinh như người Mẹ linh thiêng che chở cho vùng đất. Thậm chí, triều Nguyễn xưa kia còn sắc phong Bà Thu Bồn là Thượng đẳng thần nhằm ghi nhận công đức và sự linh ứng của Bà đối với cộng đồng. Chính những yếu tố lịch sử – huyền thoại đan xen đã tạo nên sức sống bền bỉ và sức hút văn hóa tâm linh đặc biệt cho lễ hội Bà Thu Bồn suốt nhiều thế kỷ.

Phần lễ của lễ hội Bà Thu Bồn diễn ra trang trọng, thể hiện lòng thành kính của dân làng đối với vị nữ thần. Chuỗi nghi thức thường bắt đầu từ tối ngày 10 và kéo dài đến ngày 12 tháng 2 Âm lịch. Các nghi thức tiêu biểu bao gồm:

Lễ rước sắc: Được tổ chức vào sáng ngày 11/2 Âm lịch, đây là lễ rước sắc phong do vua triều Nguyễn ban cho Bà Thu Bồn. Một đoàn rước uy nghiêm với cờ lọng, kiệu rước sắc, trống chiêng và đội hình bô lão, phụ nữ trong trang phục truyền thống cùng tham gia hộ tống sắc phong về Dinh Bà. Nghi thức này thể hiện sự tôn vinh vai trò của Bà trong tâm thức dân gian và lịch sử.

Lễ rước nước: Diễn ra vào tờ mờ sáng ngày 12/2 Âm lịch, khi đoàn người hàng trăm người xuất phát từ Dinh Bà ngược dòng Thu Bồn để lấy nước thượng nguồn. Bình nước thiêng sau đó được rước về Dinh Bà trong tiếng chiêng trống rộn ràng, tượng trưng cho việc đón nhận nguồn sinh khí của đất trời ban tặng. Đây được xem là nghi thức sôi động và độc đáo nhất trong phần lễ.

Lễ đại tế: Là lễ tế chính được cử hành tại Dinh Bà Thu Bồn vào sáng ngày 12/2 Âm lịch. Người dân địa phương chuẩn bị lễ vật long trọng dâng lên Bà, thường gồm một con trâu hoặc bò tơ được làm sạch sơn đỏ, mâm xôi lớn, trầu cau, hương đăng và các sản vật quê hương. Nghi thức đại tế diễn ra trang nghiêm với sự tham gia của đông đảo bô lão và quan khách, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, muôn nhà no ấm.

Ngoài ra, phần lễ còn có các nghi thức khác như lễ bài trí (chuẩn bị, trang hoàng bàn thờ và lễ vật từ ngày 10 Âm lịch) và kết thúc bằng lễ hoàn sắc (rước sắc phong hồi vị trí cũ sau lễ tế) để khép lại phần lễ một cách viên mãn. Tất cả các nghi lễ này đều thấm đượm lòng thành kính và tín ngưỡng dân gian, tái hiện sinh động truyền thống thờ mẫu của cư dân ven sông Thu Bồn.

Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội tưng bừng, nơi du khách và người dân hòa mình vào không khí lễ hội sôi động. Nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian được tổ chức xen kẽ, mang đến trải nghiệm phong phú cho người tham dự như: Đua thuyền truyền thống trên sông Thu Bồn; Trò chơi dân gian (kéo co, đẩy gậy, cờ tướng…).; Biểu diễn nghệ thuật dân gian như hát bội, bài chòi, hò khoan.; Thả hoa đăng trên sông cầu bình an; Thưởng thức ẩm thực địa phương…

Phần hội của lễ hội Bà Thu Bồn thực sự biến không gian đôi bờ Thu Bồn thành một lễ đài văn hóa sống động. Tiếng trống hội vang rền, cờ hoa rợp trời, xen lẫn tiếng hò reo và lời ca điệu múa tạo nên bức tranh lễ hội rực rỡ sắc màu, để lại dấu ấn khó phai trong lòng người tham dự.