Tri thức dân gian về Sâm ngọc Linh được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1355/QĐ-BVHTTDL ngày 14/5/2025
NGUỒN GỐC VÀ KHÔNG GIAN
Tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh tại huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam (cũ) nay tập trung chủ yếu tại các xã Trà Linh, xã Trà Tập, xã Nam Trà My, xã Trà Leng thành phố Đà Nẵng (mới). Đây là vùng núi cao phía Tây Nam thành phố, nơi có đỉnh Ngọc Linh hùng vĩ cao 2.598m – được xem là “nóc nhà của miền Trung” và là địa bàn cư trú lâu đời của các dân tộc Xơ Đăng, Ca Dong, Bh’noong, Cor. Khu vực này có khí hậu mát ẩm quanh năm, đất rừng già tơi xốp, nhiều mùn, rất thích hợp cho sự sinh trưởng của cây sâm Ngọc Linh.
Từ xa xưa, đồng bào nơi đây, đặc biệt là người Xơ Đăng, đã phát hiện và sử dụng sâm Ngọc Linh như một loài cây thuốc quý trong đời sống hằng ngày. Theo truyền kể, trong những chuyến lên rừng đặt bẫy săn thú, tổ tiên họ đã tình cờ khám phá ra công dụng thần kỳ của loại cây này và lưu truyền lại cho con cháu. Người Xơ Đăng gọi sâm Ngọc Linh là “củ ngải rọm con” hay “thuốc giấu”, với hàm ý đây là loại thuốc bí truyền được cất giữ, bảo vệ như báu vật của núi rừng.
Trải qua bao thế hệ gắn bó, người dân địa phương đã hình thành một hệ thống tri thức bản địa phong phú về cách nhận biết, khai thác, trồng trọt và chế biến sâm Ngọc Linh. Nhờ sự cần cù và sáng tạo, cùng điều kiện tự nhiên ưu đãi, vùng núi Ngọc Linh đã trở thành “thủ phủ” của loài sâm quý hiếm này, nơi “quốc bảo” sâm Ngọc Linh hội tụ những đặc tính dược liệu độc đáo mà không một loài sâm nào khác trên thế giới có được.
TRI THỨC VỀ KHAI THÁC, TRỒNG VÀ CHẾ BIẾN
Thông qua đi rừng nhiều năm người dân địa phương đã tích lũy những kinh nghiệm về nhận biết khu vực nào có nhiều cây sâm mọc. Theo đó, cây sâm mọc tốt nhất ở độ cao 1.700m đến 2.100m, mọc nhiều ở hướng Đông, thích nghi ở khu vực chân núi, gần khe suối, những nơi có cỏ mọc rậm rạp, có khi mọc trên tảng đá hoặc gốc cây mục.
Với những cách thức giản đơn, người dân địa phương đã thu hái tự nhiên và tiện tay trồng xen một vài cây sâm dọc đường đi rừng để có sẵn dùng khi cần thiết. Dần dần, kinh nghiệm trồng, nhân giống được tích lũy, cộng đồng chuyển sang phát triển trồng tập trung tại các khu vườn.
Người dân địa phương chọn những quả sâm chín đỏ, có chấm đen từ cây trên 5 năm tuổi (thường vào tháng 7-9 hàng năm) để lấy hạt làm giống. Hạt sâm sau khi tách khỏi quả sẽ được ươm trong đất mùn nơi có độ dốc vừa phải để thoát nước tốt, không bị ứ đọng nước khi mưa to, đất đủ ẩm, giàu mùn và được chăm sóc trong vườn ươm khoảng 1-2 năm cho cây con đủ khỏe.
Khi đem trồng đại trà dưới tán rừng, người dân chọn những sườn núi cao 1.500 – 2.000m, đất nhiều mùn, thoát nước tốt và đảm bảo độ che bóng khoảng 70-80% ánh sáng. Suốt quá trình chăm sóc, bà con che chắn vườn sâm tránh mưa đá, sương muối; giữ đất đủ ẩm nhưng không để úng nước; đồng thời thường xuyên làm cỏ và kiểm tra sâu bệnh để bảo vệ cây sâm non. Nhờ tích lũy những kinh nghiệm quý báu đó, việc nhân giống, trồng và bảo vệ sâm Ngọc Linh ngày càng hiệu quả, giúp cây sâm trồng sinh trưởng tốt ngay trong môi trường tự nhiên.
Từ tri thức dân gian và sự sáng tạo của người dân địa phương nhiều sản phẩm đặc trưng từ sâm Ngọc Linh đã ra đời, đáp ứng đa dạng nhu cầu sử dụng của người dân và du khách: Các sản phẩm dạng củ sâm tươi nguyên củ hoặc thái lát, lá sâm, trà sâm, sâm ngâm rượu, ngâm mật ong, kẹo sâm, viên sủi sâm, yến chưng sâm, cao sâm…
GIÁ TRỊ ĐẶC TRƯNG
Sâm Ngọc Linh được mệnh danh là “vàng xanh” của Việt Nam bởi giá trị kinh tế đặc biệt cao mà nó mang lại. Đây là loài dược liệu chứa hàm lượng saponin hàng đầu thế giới và có thị trường tiêu thụ rộng, khiến mỗi củ sâm lâu năm được định giá lên đến hàng trăm triệu đồng. Việc chuyển từ khai thác tự nhiên sang nhân giống, trồng và chế biến sâm Ngọc Linh không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen sâm Ngọc Linh quý hiếm mà còn mang lại giá trị kinh tế cao, cho thấy sự thay đổi, phát triển về tập quán sản xuất từ khai thác, hái lượm sang sản xuất tập trung, đầu tư thâm canh chuyên sâu, nhờ đó một bộ phận người dân địa phương thoát nghèo bền vững, mang lại sinh kế lâu dài, góp phần phát triển kinh tế địa phương.
Tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh có thể xem là kho tàng quý giá có giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc gắn liền với tập quán nương rẫy và lối sống dựa vào rừng. Điều này minh chứng cho sự gắn bó, gần gũi và hòa hợp với môi trường thiên nhiên của cộng đồng cư dân nơi đây. Ngoài ra, đây cũng chính là sợi dây gắn kết cộng đồng, có sự giao thoa giữa các nhóm cư dân vùng Trường Sơn – qua đó thể hiện tinh thần đoàn kết quý báu giữa các dân tộc anh em trên dãy Ngọc Linh. Việc di sản được vinh danh ở cấp quốc gia đã tiếp thêm niềm tự hào và ý thức trách nhiệm cho cộng đồng địa phương trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa độc đáo của mìnhgenerations.
HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
Cây sâm Ngọc Linh và tri thức bản địa quanh nó gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây. Từ xa xưa, họ tin rằng có các vị thần núi rừng bảo hộ cho loài cây thuốc quý này, vì vậy nhiều nghi lễ truyền thống như Lễ cúng thần núi, Lễ cúng thần sâm Ngọc Linh… vẫn được cộng đồng gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Nhằm tôn vinh và quảng bá giá trị của sâm Ngọc Linh, địa phương còn tổ chức nhiều sự kiện, lễ hội thường niên như Lễ hội Sâm Ngọc Linh (vào đầu tháng 8 hằng năm) và Phiên chợ Sâm Ngọc Linh (từ ngày mùng 1 đến mùng 3 mỗi tháng). Tham gia các hoạt động này, du khách có cơ hội tìm hiểu quy trình trồng và thu hoạch sâm, trải nghiệm nghi thức văn hóa truyền thống, lắng nghe âm thanh cồng chiêng, thưởng thức các tiết mục nghệ thuật dân gian đặc sắc, đồng thời mua sắm sản phẩm sâm Ngọc Linh, dược liệu miền núi, đặc sản OCOP và thưởng thức ẩm thực truyền thống giàu bản sắc địa phương.
Du khách có thể cùng người dân đi rừng, tham quan những vườn sâm dưới tán rừng già, học cách nhận biết và chăm sóc cây sâm Ngọc Linh; kết hợp khám phá nhiều thắng cảnh hoang sơ quyến rũ như thác Tăk Chươm đổ trắng xóa giữa rừng già, rừng dẻ cổ thụ trăm tuổi ở Trà Cang, hay săn mây trên đỉnh Ngọc Linh vào những buổi sớm bình minh…
TRUNG TÂM XÚC TIẾN DU LỊCH TP. ĐÀ NẴNG
