Giữa núi rừng Trà Liên, thành phố Đà Nẵng, người Cor vẫn gìn giữ một kho tàng văn hoá truyền thống đặc sắc, trong đó nổi bật là nghi lễ dựng cây Nêu và bộ Gu – Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
NGHI LỄ DỰNG CÂY NÊU VÀ BỘ GU – TỪ NIỀM TIN ĐẾN NGHỆ THUẬT
Mỗi năm sau vụ thu hoạch chính, khi lúa rẫy đã vào kho, người Cor thường tổ chức lễ mừng lúa mới, tạ ơn thần linh đã cho mùa màng tốt tươi. Nghi lễ dựng cây Nêu vào dịp này thể hiện lòng thành kính đối với trời đất, tổ tiên; đồng thời người Cor tin rằng dựng cây Nêu sẽ giúp xua đuổi tà ma, bảo vệ buôn làng khỏi điều xấu. Thông qua nghi lễ, cộng đồng gửi gắm ước nguyện về cuộc sống hòa hợp với thiên nhiên, ấm no và hạnh phúc.
Ngoài ra, nghi lễ dựng Nêu còn được tiến hành trong những sự kiện trọng đại khác của cộng đồng, như lễ ăn mừng nhà mới, lễ hội truyền thống của làng hoặc dịp đón khách quý, nhằm báo cáo với tổ tiên và cầu mong cho công việc mới thuận lợi.
Trong quan niệm của người Cor, có 03 loại cây nêu, gồm: Cây nêu cúng giỗ ông bà (Ô zô), cây nêu ăn trâu lá (Ô rát) cúng các vị thần sông, thần suối, thần núi… và cây nêu ăn trâu huê (Ô cờ trấu) cúng thần trời, thần đất, thần nước…
Thông thường cây nêu có chiều cao từ 5-9m, được lựa chọn rất kỹ lưỡng, thường là cây chò và phải là cây còn sống, cao thẳng, không bị gãy ngọn, mọc trên núi cao, thoáng đãng, không bị ô uế. Mỗi cây nêu đều có 5 phần, hoa văn, họa tiết trang trí cơ bản như nhau, chỉ khác nhau linh vật ở đỉnh nhằm thể hiện tầm và vị thế quan trọng của vị thần linh theo mục đích của cây nêu cúng.
Một trong những trang trí đặc sắc trên cây Nêu là bộ Gu làm bằng gỗ. Đây chính là nét độc đáo riêng có của người Cor, kết hợp hài hòa nghệ thuật điêu khắc và hội họa dân gian để tạo nên linh vật trang trí cho cây Nêu. Bộ Gu được đặt trên mâm thần, đoạn giữa của cây Nêu. Mâm gỗ này cũng được trang trí nhiều hoạ tiết, hoa văn, hình vẽ tương đối đa dạng và phong phú. Xung quanh của mâm gỗ này, họ đục lỗ cho xuyên để buộc các dãy bông được làm bằng vỏ cây nhuộm màu trông rất đẹp. Trên các mặt Gu là một thảm hoa văn mô tả cuộc sống thực vùng người Cor sinh sống và phản ánh quan niệm về các thần linh. Ngoài ra còn có nhiều Gu trang trí bởi những hoa văn hình học, tứ giác, đường vuông góc. Nhiều hình vẽ trên Gu còn khắc hoạ đặc điểm xứ sở của người Cor như cây chò, cây quế mặt trăng, cầu vồng…
Không gian tổ chức nghi lễ thường là khu sân rộng ở trung tâm làng hoặc ngay trước ngôi nhà sàn của gia đình đăng cai lễ. Cây Nêu luôn được đặt ở vị trí trang trọng nhất, nơi diễn ra các nghi thức tế lễ chính. Thời điểm dựng Nêu thường vào buổi sáng sớm trong ngày đã chọn, khi ánh bình minh vừa lên. Theo quan niệm người Cor, làm lễ lúc Mặt Trời mọc sẽ đánh thức thần linh và cho phép lời khấn nguyện bay lên trời cao thuận lợi.
Sau khi dựng cây Nêu, người Cor tổ chức múa k’đtấu và đấu chiêng, cùng nhiều hoạt động cộng đồng sôi nổi như hát giao duyên, uống rượu cần, các trò chơi dân gian… Không khí lễ hội tràn ngập tiếng cồng chiêng, tiếng hát, điệu nhảy, thể hiện tinh thần đoàn kết, niềm vui và lòng biết ơn của người dân đối với thần linh, đất trời sau một mùa vụ bội thu.
BIỂU TƯỢNG THIÊNG LIÊNG GẮN LIỀN VỚI ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA CỘNG ĐỒNG
Đối với người Cor, cây Nêu và bộ Gu mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, là cầu nối thiêng liêng giữa con người với thần linh và tổ tiên. Nghi lễ dựng cây Nêu và bộ Gu chiếm một vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng người Cor. Trải qua bao biến động lịch sử, người Cor vẫn lưu truyền nghi lễ này như một báu vật văn hóa quý báu, bởi nó hội tụ đầy đủ các giá trị truyền thống về tín ngưỡng, mỹ thuật và sinh hoạt cộng đồng
Bên cạnh ý nghĩa tâm linh, nghi lễ dựng Nêu và bộ Gu còn có giá trị cố kết cộng đồng sâu sắc. Mọi thành viên trong làng, từ già đến trẻ, đều chung tay chuẩn bị và tham gia lễ hội, qua đó tăng thêm tình đoàn kết gắn bó. Trong tiếng cồng chiêng rộn ràng và điệu múa k’đtấu vui tươi, người Cor cùng nhau chia sẻ niềm vui được mùa, cùng thưởng thức thịt trâu lễ và các món ăn truyền thống ngay dưới chân cây Nêu. Lễ hội trở thành dịp để mọi người quây quần, thắt chặt tình làng nghĩa xóm và truyền dạy cho con cháu những giá trị văn hóa cha ông. Những nghệ nhân lớn tuổi, già làng, thầy cúng… chính là “báu vật sống” giúp thế hệ trẻ hiểu và tự hào về di sản của dân tộc mình, từ cách tạc cây Nêu, làm bộ Gu cho đến cách diễn tấu chiêng trống và múa hát lễ hội.
Nghi lễ dựng Nêu, bộ Gu cũng đóng vai trò như một sân khấu văn hóa tổng hợp của người Cor, nơi các loại hình nghệ thuật truyền thống cùng tỏa sáng. Ở đó có nghệ thuật điêu khắc gỗ dân gian qua hình tượng chim thú trên thân Nêu, có nghệ thuật trang trí hoa văn độc đáo trên mỗi tấm Gu, có âm nhạc cồng chiêng vang vọng đại ngàn và vũ điệu k’đtấu đầy sức sống của nam nữ thanh niên. Tất cả tạo nên một bức tranh văn hóa phong phú, gây ấn tượng mạnh mẽ đối với người xem và góp phần lưu giữ bản sắc tộc người.
TRẢI NGHIỆM DI SẢN VĂN HOÁ GIỮA ĐẠI NGÀN TRƯỜNG SƠN
Ngày nay, đồng bào Cor vẫn duy trì tổ chức các lễ hội truyền thống với nghi thức dựng cây Nêu thiêng liêng. Đến với xã Trà Liên dịp này, du khách sẽ được chiêm ngưỡng nghệ thuật tạo hình tinh xảo qua những cây Nêu rực rỡ, chứng kiến nghi lễ trang trọng giữa núi rừng hùng vĩ và lắng nghe lời khấn vang vọng đầy tâm tư, nguyện ước của người Cor.
Sau phần lễ, không khí hội làng rộn rã với điệu múa k’đtấu uyển chuyển của những người phụ nữ trong trang phục truyền thống, hòa cùng tiếng chiêng trống vang dội của các chàng trai trong phần đấu chiêng sôi động. Đây là hai loại hình nghệ thuật dân gian này là di sản văn hoá độc đáo, thể hiện vẻ đẹp, sức sống và tinh thần đoàn kết của người Cor.
Tham gia các hoạt động, du khách sẽ cảm nhận sâu sắc hơn tinh thần cộng đồng, lòng hiếu khách và bản sắc văn hoá đặc trưng của người Cor nơi đại ngàn.
TRUNG TÂM XÚC TIẾN DU LỊCH TP. ĐÀ NẴNG
