Ẩn sâu trong miền núi phía Tây Nam thành phố Đà Nẵng, vùng sâm Ngọc Linh mở ra một hành trình khác biệt giữa rừng nguyên sinh, mây núi và những bản làng giàu bản sắc. Đây không chỉ là nơi sinh trưởng của một trong những loài dược liệu quý nhất Việt Nam, mà còn là không gian văn hóa sống động, nơi tri thức về rừng, về cây thuốc và cách con người chung sống với thiên nhiên được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Ảnh: Huỳnh Văn Truyền
Vùng sâm hiện tập trung chủ yếu tại các xã Trà Linh, Trà Tập, Nam Trà My và Trà Leng. Nơi đây nằm dưới chân khối núi Ngọc Linh hùng vĩ, với đỉnh cao 2.598m, được xem là “nóc nhà của miền Trung”. Khí hậu mát ẩm quanh năm, đất rừng già tơi xốp, giàu mùn cùng hệ sinh thái đa tầng đã tạo nên điều kiện đặc biệt để cây sâm Ngọc Linh sinh trưởng dưới những tán rừng nguyên sinh.
Đến vùng sâm Ngọc Linh, du khách không chỉ đi tìm một loài dược liệu quý. Đây còn là hành trình bước vào đời sống của cộng đồng Xơ Đăng, Ca Dong, Bh’noong, Cor; lắng nghe những câu chuyện của núi rừng; khám phá các nghi lễ truyền thống, ẩm thực vùng cao và những cảnh quan nguyên sơ trải dài từ vườn sâm Tăk Ngo đến điểm săn mây Tăk Pổ, thác Năm Tầng và lòng hồ thủy điện Sông Tranh.
Thủ phủ sâm, quốc bảo của Việt Nam
Sâm Ngọc Linh sinh trưởng tự nhiên trên khối núi Ngọc Linh thuộc dãy Trường Sơn. Khác với hình dung về những cánh đồng dược liệu rộng lớn, sâm được trồng dưới tán rừng, giữa lớp lá mục, đất mùn và thảm thực vật có độ che phủ cao.
Theo kinh nghiệm của cộng đồng địa phương, cây sâm thích nghi tốt tại những khu vực núi cao, khí hậu mát lạnh, độ ẩm lớn, đất thoát nước tốt và được bảo vệ bởi tán rừng. Vì vậy, việc gìn giữ cây sâm luôn gắn liền với bảo vệ rừng, nguồn nước và sự cân bằng của hệ sinh thái.
Trong không gian ấy, rừng không chỉ tạo bóng mát cho cây sâm. Rừng còn cung cấp nguồn nước, giữ đất, điều hòa khí hậu và là nơi sinh trưởng của nhiều loài dược liệu bản địa như đẳng sâm, giảo cổ lam, đương quy, lan kim tuyến và thất diệp nhất chi hoa. Mỗi vườn sâm vì thế có thể được xem như một phần của hệ sinh thái rừng sống động, nơi cây dược liệu, thiên nhiên và con người cùng tồn tại trong mối quan hệ bền chặt.
Ảnh: Huỳnh Văn Truyền
Với người Xơ Đăng, sâm Ngọc Linh từ lâu đã được coi là báu vật của núi rừng. Đồng bào gọi cây sâm bằng những tên như “củ ngải rọm con” hay “thuốc giấu”, hàm ý về một loại cây thuốc quý được gìn giữ như bí mật của cộng đồng. Những kinh nghiệm nhận biết cây, lựa chọn đất, thu hạt, ươm giống, trồng, chăm sóc, bảo vệ và sử dụng sâm được truyền lại chủ yếu qua quan sát, thực hành và lời kể giữa các thế hệ.
Tri thức về sâm Ngọc Linh – Di sản sống giữa đại ngàn
Ngày 14/5/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa Tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1355/QĐ-BVHTTDL.
Di sản này không chỉ bao gồm kỹ thuật trồng và chăm sóc cây sâm. Đó là một hệ thống tri thức tổng hợp được hình thành từ quá trình con người quan sát và thích nghi với núi rừng: cách nhận biết địa hình, độ ẩm và thổ nhưỡng; lựa chọn khu vực trồng; bảo vệ cây trước sương muối, mưa đá và sâu bệnh; thu hái đúng thời điểm; chế biến và sử dụng sản phẩm phù hợp.
Bao quanh cây sâm còn là những câu chuyện truyền đời, luật tục cộng đồng và niềm tin về các vị thần bảo hộ rừng núi. Những nghi lễ như Cúng Thần Sâm, cúng thần núi và các sinh hoạt cộng đồng thể hiện sự biết ơn đối với thiên nhiên, đồng thời nhắc nhở con người về trách nhiệm bảo vệ rừng và nguồn dược liệu quý.
Việc tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc cộng đồng của vùng đất này. Đây cũng là cơ sở để những kinh nghiệm truyền thống tiếp tục được trao truyền, kết hợp với khoa học và công nghệ nhằm bảo tồn nguồn gen, nâng cao sinh kế cho người dân và phát triển vùng sâm theo hướng bền vững.
Ảnh: Huỳnh Văn Truyền
Những trải nghiệm không nên bỏ lỡ
Khám phá vườn sâm dưới tán rừng
Vườn sâm Ngọc Linh tại xã Trà Linh là một trong những điểm tiêu biểu của vùng sâm. Hành trình đến vườn đưa du khách đi qua những con đường núi quanh co, rừng cây cổ thụ, khe suối và các lối mòn phủ sương.
Trong điều kiện được đơn vị quản lý cho phép, du khách có thể theo hướng dẫn viên địa phương đi bộ vào khu vực tham quan, nhận biết hình dáng lá, thân và quả sâm; tìm hiểu quá trình ươm hạt, chăm sóc cây non và bảo vệ vườn sâm. Điều đáng nhớ nhất không chỉ là được tận mắt nhìn thấy cây sâm Ngọc Linh, mà còn là cơ hội hiểu vì sao một cây sâm nhỏ bé lại cần đến cả một cánh rừng để sinh trưởng.
Tại xã Trà Tập, du khách có thể đi bộ xuyên rừng, tham quan vườn sâm, tìm hiểu quy trình trồng, chăm sóc và thu hoạch sâm Ngọc Linh. Hành trình còn mang đến cơ hội thưởng thức ẩm thực địa phương, giao lưu với cộng đồng Ca Dong, Xơ Đăng và trải nghiệm không gian núi rừng nguyên sơ.
Ảnh: Huỳnh Văn Truyền
Các vườn sâm là khu vực sản xuất, nghiên cứu và bảo vệ nguồn dược liệu có giá trị cao, không phải điểm tham quan tự do. Du khách nên đăng ký trước qua chính quyền địa phương, đơn vị quản lý vườn hoặc doanh nghiệp lữ hành có chương trình được chấp thuận.
Viếng Đền thờ Thần Sâm
Đền thờ Thần Sâm tại xã Trà Linh là không gian gợi mở chiều sâu tâm linh của vùng sâm. Đây là nơi cộng đồng thể hiện lòng biết ơn đối với núi rừng và cầu mong cây sâm sinh trưởng thuận lợi, người dân mạnh khỏe, mùa màng bình an.
Khi tham quan, du khách nên giữ trang phục lịch sự, nói chuyện vừa phải và tuân thủ hướng dẫn của người phụ trách. Trải nghiệm tại đền sẽ ý nghĩa hơn khi được lắng nghe già làng hoặc người dân địa phương chia sẻ về nguồn gốc cây sâm, những câu chuyện truyền đời và mối quan hệ giữa tín ngưỡng với công việc bảo vệ rừng.
Tham dự nghi lễ Cúng Thần Sâm
Nghi lễ Cúng Thần Sâm là một trong những hoạt động văn hóa đặc sắc nhất tại vùng sâm Ngọc Linh. Nghi lễ thường được cộng đồng Xơ Đăng thực hiện trong khuôn khổ những dịp quan trọng, thể hiện sự tôn kính đối với thần núi, thần rừng và loài cây được xem là báu vật của đại ngàn.
Không gian nghi lễ thường có sự hiện diện của già làng, nghệ nhân và cộng đồng địa phương, kết hợp với tiếng cồng chiêng, trang phục truyền thống và các lễ vật mang ý nghĩa biểu tượng. Du khách nên quan sát với thái độ tôn trọng, không tự ý bước vào khu vực hành lễ hoặc chụp ảnh ở cự ly gần khi chưa được đồng ý.
Ảnh: Huỳnh Văn Truyền
Khám phá chợ phiên vùng cao
Chợ phiên Trà Linh được tổ chức vào thứ Bảy và Chủ nhật của tuần đầu tiên mỗi tháng tại Nhà văn hóa Konpin, thôn 2, xã Trà Linh. Đây là nơi người dân mang đến sâm Ngọc Linh, dược liệu, nông sản, sản phẩm thủ công và những món ăn đặc trưng của vùng cao.
Dạo quanh chợ phiên, du khách có thể tìm hiểu các loại cây thuốc bản địa, thưởng thức ẩm thực truyền thống, giao lưu cùng đồng bào Xơ Đăng và lựa chọn những sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng làm quà.
Lịch tổ chức và địa điểm có thể được điều chỉnh theo từng thời kỳ. Du khách nên kiểm tra thông tin trước chuyến đi, đặc biệt khi muốn kết hợp chợ phiên với lịch tham quan vườn sâm.
Hòa mình vào Lễ hội Sâm Ngọc Linh
Tháng 8 là thời điểm vùng sâm trở nên sôi động với các hoạt động tôn vinh sâm Ngọc Linh và dược liệu. Lễ hội thường kết hợp nghi lễ truyền thống, hội thi sâm, không gian trưng bày sản phẩm, phiên chợ dược liệu, biểu diễn văn hóa, ẩm thực vùng cao và các chương trình trải nghiệm.
Đối với du khách, đây là dịp thuận lợi để tìm hiểu về sâm Ngọc Linh trong một không gian tập trung, gặp gỡ người trồng sâm, tìm hiểu các sản phẩm dược liệu và thưởng thức nhiều chương trình văn hóa đặc sắc.
Trekking giữa rừng nguyên sinh
Những cung đường dẫn vào vùng sâm đi qua rừng rậm, triền núi, khe suối và những tầng thực vật thay đổi theo độ cao. Sương mù thường xuất hiện giữa các tán cây, tạo nên khung cảnh huyền ảo đặc trưng của vùng núi Ngọc Linh.
Tùy chương trình, du khách có thể lựa chọn cung đi bộ ngắn đến vườn sâm hoặc hành trình dài hơn, kết hợp khám phá làng bản, thác nước và các khu vực rừng nguyên sinh. Trekking tại đây cần có người dẫn đường địa phương bởi địa hình có thể trơn trượt, nhiều đoạn dốc và điều kiện thời tiết thay đổi nhanh.
Ảnh: Huỳnh Văn Truyền
Săn mây tại Tăk Pổ
Tăk Pổ thuộc xã Trà Tập là điểm dừng chân nổi bật trên hành trình khám phá vùng sâm. Ngôi làng nằm giữa các triền núi cao, nơi mây từ thung lũng có thể dâng lên vào buổi sớm, tạo thành những lớp trắng bồng bềnh ôm lấy sườn núi.
Du khách nên đến Tăk Pổ từ chiều hôm trước, nghỉ tại homestay, nhà gỗ hoặc khu lưu trú cộng đồng và thức dậy trước bình minh để chờ mây. Buổi tối có thể dành cho những trải nghiệm giản dị như uống trà dược liệu, trò chuyện với người dân, nghe tiếng gió qua núi và tìm hiểu văn hóa Ca Dong.
Khả năng xuất hiện biển mây thường thuận lợi hơn trong giai đoạn khoảng tháng 3 đến tháng 8, nhưng vẫn phụ thuộc vào mưa, độ ẩm, gió và nhiệt độ từng ngày. Không có thời điểm nào bảo đảm chắc chắn quan sát được biển mây.
Thác Năm Tầng và lòng hồ Sông Tranh
Thác Năm Tầng tại xã Nam Trà My là điểm dừng chân phù hợp để kết hợp trong hành trình vùng sâm. Dòng nước đổ qua nhiều tầng đá giữa không gian rừng núi tạo nên cảnh quan khoáng đạt, đặc biệt ấn tượng sau những đợt mưa khi lưu lượng nước dồi dào.
Trên tuyến đường miền núi, du khách còn có thể ngắm cảnh quan hồ thủy điện Sông Tranh. Mặt hồ mở rộng giữa các dãy núi, tạo nên một khoảng lặng tương phản với những cung đường rừng sâu. Chỉ nên dừng tại các vị trí an toàn, có không gian đỗ xe phù hợp và không đi vào khu vực vận hành công trình thủy điện.
Chạm vào đời sống văn hóa vùng cao
Vùng sâm Ngọc Linh là nơi sinh sống lâu đời của các cộng đồng Xơ Đăng, Ca Dong, Bh’noong và Cor. Đến đây, du khách có thể bắt gặp những ngôi nhà nép dưới chân núi, bếp lửa giữa gian nhà, tiếng cồng chiêng trong các dịp cộng đồng và những câu chuyện về rừng được truyền từ già làng đến thế hệ trẻ.
Ảnh: Huỳnh Văn Truyền
Tại vùng cao sơn – ngọc – quế thuộc các xã Trà Liên, Trà Giáp và Trà My, văn hóa Cor được thể hiện qua nghi lễ dựng cây Nêu, bộ Gu, múa Cà đáo và đấu chiêng. Trong đó, nghệ thuật trình diễn cây Nêu và bộ Gu của người Cor đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Làng Mường tại xã Trà My là nơi sinh sống của các hộ dân người Mường di cư từ Hòa Bình vào vùng đất này từ những năm 1985–1986. Trong không gian làng quê dưới chân núi Hòn Bà, du khách có thể tham quan nhà sàn, vườn cây ăn trái, tìm hiểu nghề làm rượu cần, đan lát mây tre và tham gia múa sạp, ném còn hoặc giao lưu cồng chiêng.
Gần đó, làng Cao Sơn là nơi định cư lâu đời của cộng đồng Ca Dong. Ngôi làng nằm trong một thung lũng với bãi đá và suối tự nhiên, phù hợp để kết hợp tham quan cảnh quan, tìm hiểu nếp sống bản địa và thưởng thức bữa ăn cùng người dân.
Các hoạt động văn hóa tại làng thường được tổ chức theo lịch hẹn hoặc chương trình cộng đồng, không phải lúc nào cũng diễn ra thường xuyên. Du khách nên đăng ký trước và ưu tiên những trải nghiệm do người dân trực tiếp hướng dẫn, tổ chức.
Thưởng thức hương vị đại ngàn
Ẩm thực vùng sâm sử dụng nhiều nguyên liệu từ nương rẫy, vườn nhà, khe suối và rừng núi. Những bữa ăn thường không quá cầu kỳ nhưng nổi bật bởi độ tươi của nguyên liệu, cách chế biến mộc mạc và hương vị gắn với đời sống địa phương.
Du khách có thể đặt trước các món như cơm lam, gà bản nướng, thịt heo bản, cá suối, măng rừng, rau rừng, chuối rừng và các món canh nấu cùng rau hoặc dược liệu địa phương. Một số chương trình trải nghiệm còn giới thiệu cá cuốn lá sâm, trà lá sâm hoặc các món ăn có sử dụng nguyên liệu từ cây sâm.
Việc sử dụng sâm và các sản phẩm từ sâm cần phù hợp với thể trạng từng người. Du khách có bệnh nền, đang sử dụng thuốc, phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ nên tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi dùng các sản phẩm dược liệu cô đặc.
Quà mang về có thể là quế Trà My, trà dược liệu, đẳng sâm, giảo cổ lam, mật ong, nông sản vùng cao hoặc các sản phẩm chế biến từ sâm Ngọc Linh.
Gợi ý lịch trình hai ngày một đêm
Ngày 1: Trà Linh – Đền thờ Thần Sâm – vườn sâm – Tăk Pổ
Buổi sáng, du khách đến khu vực Trà Linh, gặp hướng dẫn viên địa phương và di chuyển đến Đền thờ Thần Sâm. Sau khi tham quan, đoàn tiếp tục đi bộ theo cung đường được phép để khám phá vườn sâm, tìm hiểu hệ sinh thái dưới tán rừng và quy trình chăm sóc cây.
Buổi trưa, dùng bữa với các món địa phương tại làng hoặc khu vực vườn sâm. Buổi chiều, di chuyển về Tăk Pổ, nhận phòng và khám phá cảnh quan quanh làng.
Buổi tối, thưởng thức bữa cơm vùng cao, giao lưu với người dân và tìm hiểu các câu chuyện về sâm Ngọc Linh, văn hóa Ca Dong, Xơ Đăng. Nghỉ đêm tại Tăk Pổ.
Ngày 2: Săn mây Tăk Pổ – chợ phiên hoặc thác Năm Tầng
Thức dậy trước bình minh để săn mây và ngắm cảnh núi rừng. Sau bữa sáng, du khách có thể ngược về miền trung du tham quan thác Năm Tầng (xã Trà My), ngắm cảnh lòng hồ Sông Tranh.
Gợi ý lịch trình ba ngày hai đêm từ trung tâm Đà Nẵng
Ngày 1: Trung tâm thành phố Đà Nẵng – vùng trung du phía nam – làng cổ Lộc Yên hoặc làng Mường – nghỉ đêm tại khu vực Trà My.
Ngày 2: Trà Linh – vùng sâm – Đền thờ Thần Sâm – tham quan vườn sâm – di chuyển đến Tăk Pổ – nghỉ đêm giữa núi.
Ngày 3: Săn mây Tăk Pổ – thác Năm Tầng hoặc lòng hồ Sông Tranh – trở về trung tâm thành phố Đà Nẵng.
Hành trình ba ngày hai đêm phù hợp hơn với du khách khởi hành từ khu vực trung tâm thành phố, bởi Trà Linh nằm cách trung tâm hành chính Đà Nẵng gần 210km về phía Tây Nam. Cung đường dài, có nhiều đoạn đèo dốc nên không nên cố gắng đi và về trong ngày.
Lưu ý cho hành trình vùng sâm
Du khách nên liên hệ và đăng ký chương trình trước chuyến đi. Quyền tiếp cận từng vườn sâm phụ thuộc vào đơn vị quản lý, tình hình sản xuất, thời tiết và yêu cầu bảo vệ an ninh vùng trồng.
Nên sử dụng phương tiện có tình trạng kỹ thuật tốt, ưu tiên tài xế quen đường miền núi. Hạn chế di chuyển sau khi trời tối hoặc trong thời tiết mưa lớn, sương mù dày.
Trang phục nên gọn nhẹ, giữ ấm và phù hợp với hoạt động ngoài trời. Giày trekking hoặc giày thể thao có độ bám tốt, áo mưa mỏng, mũ, thuốc chống côn trùng, nước uống và một số đồ ăn nhẹ là những vật dụng cần thiết.
Không tự ý tách đoàn, đào đất, hái lá, chạm vào cây sâm hoặc đi vào khu vực chưa được phép. Việc quay phim chuyên nghiệp, sử dụng flycam và các thiết bị đặc biệt cần được sự đồng ý của đơn vị quản lý.
Tôn trọng không gian tín ngưỡng và phong tục của cộng đồng. Trước khi chụp ảnh người dân, nghi lễ, nhà ở hoặc các vật dụng có ý nghĩa thiêng, hãy xin phép.
Không để lại rác trong rừng, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, không đốt lửa ngoài khu vực được bố trí và không mang bất kỳ mẫu cây, đất đá hoặc sinh vật nào ra khỏi khu vực tự nhiên.
Ảnh: Huỳnh Văn Truyền
Vùng sâm Ngọc Linh không phải điểm đến để vội vàng đi qua. Giữa rừng già, mỗi cây sâm là kết quả của nhiều năm chăm sóc; mỗi câu chuyện là lớp ký ức được trao truyền qua nhiều thế hệ; mỗi nghi lễ là lời nhắc về sự biết ơn đối với đất, nước và núi rừng.
Một hành trình đến vùng sâm vì thế không chỉ đưa du khách đến gần hơn với “quốc bảo” của Việt Nam, mà còn mở ra cơ hội chạm vào một miền Đà Nẵng nguyên bản – nơi thiên nhiên, văn hóa và con người cùng gìn giữ những giá trị quý giá giữa đại ngàn Trường Sơn.
TRUNG TÂM XÚC TIẾN DU LỊCH TP. ĐÀ NẴNG
