Dưới những mái ngói cũ, bên hiên nhà và dọc các con phố nhỏ, đèn lồng góp phần tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của Hội An. Phía sau những sắc màu ấy là câu chuyện về đời sống văn hóa, đôi bàn tay khéo léo và tinh thần sáng tạo của người thợ phố Hội. Từ ngắm nhìn đến tự tay làm một chiếc đèn, du khách có thể khám phá di sản qua chất liệu, thao tác thủ công và những cuộc trò chuyện cùng người địa phương.
Không gian đèn lồng trong dấu ấn Hội An
Khi chiều xuống, những chiếc đèn lồng dần sáng lên dưới mái hiên, trước cửa hàng và bên những nếp nhà cổ. Ánh sáng xuyên qua lớp vải màu, làm dịu những bức tường vàng và gợi nên nhịp sống thư thả của phố Hội. Đèn lồng hiện diện trong cảnh quan, trong sinh hoạt thường ngày và trong ký ức của nhiều thế hệ cư dân.
Chưa có căn cứ xác định chính xác thời điểm hình thành nghề làm đèn lồng tại Hội An. Tuy nhiên, các tư liệu có niên đại từ thế kỷ XVIII đã ghi nhận việc giăng đèn kết hoa trong những dịp lễ Tết và đón tiếp quan lại. Những chiếc đèn được lưu giữ tại nhà ở, nhà thờ tộc, đình, chùa, hội quán cũng cho thấy sự gắn bó lâu dài của vật dụng này với đời sống văn hóa địa phương.
Trong không gian thương cảng từng đón nhiều cộng đồng cư dân và thương nhân, nghề làm đèn lồng tiếp nhận những kinh nghiệm chế tác, cách sử dụng vật liệu và hình thức trang trí khác nhau. Qua bàn tay người thợ bản địa, các yếu tố ấy được chọn lọc, điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu và thẩm mỹ của phố Hội.
Từ đèn khung tre dán giấy đến đèn khung gỗ, lắp kính hay bọc vải, mỗi kiểu đèn mang một vẻ đẹp riêng. Có chiếc phục vụ nghi lễ, có chiếc trang trí nhà cửa, có chiếc gắn với niềm vui rước đèn Trung thu. Hình dáng, màu sắc và họa tiết vì thế cũng phản ánh sự phong phú trong đời sống tinh thần của cư dân.
Ngày nay, đèn lồng tiếp tục hiện diện trong nhiều không gian sống: trước hiên nhà, trong quán cà phê, nhà hàng, khách sạn và các khu nghỉ dưỡng. Dù được sắp đặt thành từng dải rực rỡ hay chỉ treo một đôi trước cửa, đèn lồng vẫn gợi nhắc mối liên hệ giữa kiến trúc, nghề thủ công và nếp sống Hội An.
Nghề làm đèn lồng – Tinh thần sáng tạo và nghệ thuật
Đằng sau dáng vẻ nhẹ nhàng của một chiếc đèn là nhiều công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm. Tre được lựa chọn, xử lý, chẻ và vót thành những thanh nan đều đặn; sau đó tạo dáng, lắp khung, chạy chỉ, dán vải và hoàn thiện các chi tiết trang trí.
Photo: Huỳnh Nam Đông
Một chiếc đèn đẹp cần sự cân đối từ bộ khung. Nan tre phải đủ dẻo để uốn, đủ chắc để giữ dáng; các khoảng chia cần đều để khi bung lên, thân đèn hài hòa. Đến công đoạn dán vải, người thợ phải căn chỉnh và kéo căng vừa tay để bề mặt ôm theo khung, hạn chế nếp nhăn mà vẫn giữ được đường nét mềm mại.
Trên nền kỹ thuật ấy, sự sáng tạo thể hiện qua từng lựa chọn: dáng tròn, củ tỏi, quả trám hay trụ dài; sắc vải trơn hoặc hoa văn; cách phối màu, vẽ trang trí và hoàn thiện phần tua đèn. Cùng một kiểu khung, sự thay đổi chất liệu và họa tiết có thể mang đến những cảm nhận rất khác nhau.
Một dấu mốc đáng chú ý của nghề là việc cải tiến đèn lồng có thể bung, xếp. Theo tư liệu nghiên cứu về nghề tại Hội An, ông Huỳnh Văn Ba được nhiều người thợ ghi nhận là người tiên phong tạo nên kiểu đèn xếp phổ biến hiện nay. Nhận thấy du khách yêu thích đèn lồng nhưng gặp khó khăn khi mang đi, ông đã vận dụng nguyên lý của quạt xếp và chiếc dù để cải tiến bộ khung. Sáng kiến ấy giúp sản phẩm thuận tiện hơn khi đóng gói, vận chuyển và theo chân du khách đến nhiều nơi.
Photo: Huỳnh Nam Đông
Từ những năm 1990, cùng với sự phát triển của du lịch, nghề làm đèn lồng tại Hội An có thêm điều kiện mở rộng. Kinh nghiệm của lớp thợ đi trước được tiếp nối, đồng thời những kiểu dáng và cách trang trí mới cũng được tìm tòi. Tinh thần sáng tạo của nghề bắt đầu từ chính những nhu cầu cụ thể trong đời sống: làm sao để chiếc đèn đẹp hơn, bền hơn, dễ sử dụng hơn mà vẫn giữ được nét duyên của phố Hội.
Photo: Huỳnh Nam Đông
Trải nghiệm workshop thủ công – Mang một dấu ấn Hội An về nhà
Dành một khoảng thời gian cho workshop làm đèn lồng, du khách có thể tìm hiểu nghề bằng chính đôi tay mình. Từ chọn kiểu dáng, màu vải đến dán từng mảnh vải lên khung tre, mỗi bước đều giúp người tham gia cảm nhận rõ hơn sự khéo léo và tâm sức của người thợ.
Tùy chương trình, du khách có thể thực hành từ khâu lắp khung hoặc sử dụng bộ khung đã chuẩn bị sẵn để tập trung vào dán vải, phối màu và trang trí. Khi tự tay căn một mép vải hay điều chỉnh độ căng giữa hai thanh nan, người tham gia sẽ hiểu vì sao một chiếc đèn trông giản dị lại đòi hỏi nhiều sự tỉ mỉ. Học cách bung, xếp chiếc đèn để mang về cũng là một phần thú vị của trải nghiệm.
Tại những không gian thủ công ở Hội An, buổi thực hành còn mở ra cơ hội trò chuyện cùng người làm nghề. Từ cách chọn vật liệu đến kinh nghiệm hoàn thiện sản phẩm, những điều được chia sẻ giúp du khách hiểu thêm công việc phía sau sắc màu quen thuộc của phố cổ. Qua từng thao tác hướng dẫn, kiến thức về nghề được truyền đạt gần gũi, sinh động và dễ cảm nhận.
Điểm thú vị của workshop nằm ở khoảng tự do dành cho mỗi người. Một gam màu yêu thích, cách phối vải hay chi tiết trang trí nhỏ có thể khiến chiếc đèn mang dấu ấn riêng. Với gia đình, đó là thời gian cùng lựa chọn, cùng làm và hỗ trợ nhau hoàn thiện sản phẩm. Với người yêu thủ công, từng công đoạn là dịp khám phá đặc tính của tre, vải và cách kết hợp những vật liệu quen thuộc thành một món đồ có hình dáng, màu sắc hài hòa.
Buổi workshop có thể kết hợp với hành trình đi bộ khám phá phố cổ, thưởng thức ẩm thực và ngắm đèn lồng lên sáng khi chiều muộn. Sau khi đã tự tay làm một chiếc đèn, du khách có thêm sự chú ý dành cho những đường nan, nếp vải và cách phối màu bắt gặp trên phố. Chiếc đèn mang về nhà vì thế lưu lại cả ký ức về một buổi học nghề, một cuộc trò chuyện và khoảng thời gian tự mình sáng tạo giữa lòng Hội An.
Kết thúc buổi trải nghiệm, chiếc đèn có thể được xếp gọn trong hành lý để tiếp tục hành trình. Khi được mở ra và treo trong một góc nhà, món quà ấy gợi nhớ buổi làm thủ công, người thợ đã hướng dẫn và những con phố từng đi qua. Dấu ấn Hội An được lưu giữ bằng một vật phẩm do chính du khách góp tay tạo nên.
TRUNG TÂM XÚC TIẾN DU LỊCH TP. ĐÀ NẴNG
