Một cuộc trò chuyện có thể khiến Hội An trở nên gần gũi hơn. Khi biết tên người chèo đò, nghe người thợ kể về lần đầu học nghề hay cùng họ hoàn thành một món đồ thủ công, bạn bắt đầu có những kỷ niệm riêng với phố Hội. Văn hóa của vùng đất cũng dần hiện ra qua cách con người làm việc, đón tiếp và dành tình cảm cho nhau.
Trong bức chân dung Hidden Smile của nhiếp ảnh gia người Pháp Réhahn, cụ Bùi Thị Xong đưa một bàn tay che miệng, bàn tay còn lại đặt ngang trán. Giữa khuôn mặt ấy, đôi mắt ánh lên vẻ hóm hỉnh. Cử chỉ e thẹn khiến người xem muốn nhìn lâu hơn, rồi tò mò về người phụ nữ dưới vành nón.
Cuộc gặp diễn ra vào mùa hè năm 2011, khi Réhahn bắt gặp cụ Xong chèo thuyền chở khách ở Hội An. Anh xuống thuyền và xin chụp chân dung. Theo lời kể của nhiếp ảnh gia, khi xem ảnh mình, cụ bật cười rồi đưa tay che miệng. Khoảnh khắc tự nhiên ấy gợi cho anh chụp thêm một khuôn hình, về sau được biết đến với tên gọi Hidden Smile, hay Nụ cười ẩn giấu. Từ một chuyến đò, hình ảnh người phụ nữ phố Hội đã đến với nhiều người trên thế giới.
Câu chuyện còn tiếp tục sau bức ảnh. Khi Réhahn hỏi về điều cụ mong muốn, câu trả lời là một chiếc thuyền mới. Anh đã thực hiện lời hứa, rồi giữ liên lạc, thăm hỏi và hỗ trợ cụ trong cuộc sống. Qua thời gian, cụ Xong trở nên thân thiết với nhiếp ảnh gia và êkíp như một người bà. Một cuộc gặp tình cờ đã được nối dài bằng sự quan tâm dành cho nhau.
Cụ Bùi Thị Xong – Photo: Đức Thành
Biết thêm câu chuyện ấy, người xem cũng cảm nhận khác về nụ cười trong ảnh. Đằng sau vẻ hồn hậu là những năm tháng chèo đò, chăm lo gia đình và niềm vui được gặp gỡ những người khách phương xa. Chiếc thuyền mới gắn với công việc quen thuộc, đồng thời lưu giữ kỷ niệm về một tình bạn. Nét nhân tình thuần hậu của Hội An có thể được hiểu từ những điều gần gũi như vậy: một lời hứa được nhớ, một người khách quay lại, một mối thân tình được gìn giữ qua năm tháng.
Bảo tàng Di sản vô giá của nhiếp ảnh gia Réhahn, một điểm đến thu hút du khách tại Hội An
Với người đến Hội An, sự gắn bó cũng có thể bắt đầu khi ta dành thêm thời gian cho một cuộc gặp. Một câu hỏi sau lời chào có thể đưa câu chuyện đi xa hơn dự định, từ công việc hôm nay trở về những ký ức đã khiến một người chọn gắn bó với nơi này.
Ở nghệ nhân Huỳnh Phương Đỏ, thường được gọi là Đỏ Tre, đó là câu chuyện về những gốc tre và một cách nhìn riêng. Từng học điêu khắc gỗ tại làng mộc Kim Bồng, ông tìm thấy hướng sáng tạo mới từ những gốc tre được vớt lên sau trận lũ năm 1999. Dáng vẻ khác thường của chúng gợi ý cho ông thử đục đẽo, rồi theo đuổi công việc ấy suốt nhiều năm.
Quan sát ông làm việc, du khách có thể nhận ra cách hình dáng tự nhiên của vật liệu góp phần tạo nên tác phẩm. Chùm rễ được giữ lại thành chòm râu; một phần gốc uốn cong gợi nét mặt của nhân vật. Mỗi lựa chọn đều cần kinh nghiệm và sự kiên nhẫn. Vì không gốc tre nào giống nhau, người thợ cũng luôn phải tìm một cách thể hiện phù hợp.
Nghệ nhân Huỳnh Phương Đỏ – Photo: Visit Hoi An
Nếu có dịp trò chuyện cùng ông, hãy bắt đầu từ một tác phẩm khiến bạn chú ý. Vì sao ông chọn gốc tre ấy? Chi tiết nào làm ông mất nhiều thời gian nhất? Từ một câu hỏi về hình dáng, cuộc trò chuyện có thể mở sang những năm học nghề, những lần thử nghiệm và niềm vui khi tìm ra một cách làm mới. Khi ấy, món đồ trước mắt có thêm câu chuyện của người đã tạo ra nó.
Sự tiếp nối cũng hiện diện trong cách ông chia sẻ kinh nghiệm với người học nghề. Để một công việc được gìn giữ lâu dài, người theo nghề cần có cơ hội sống bằng chính kỹ năng của mình. Những trăn trở ấy giúp du khách hiểu thêm rằng phía sau sản phẩm thủ công còn là sinh kế, lựa chọn và mong muốn về tương lai của người làm ra chúng.
Cũng từ tre, câu chuyện ở Cẩm Thanh lại bắt đầu bằng ký ức gia đình. Võ Tấn Tân lớn lên cùng nghề thủ công của cha, ông Võ Tấn Mười. Những kỹ năng làm vật dụng từ tre, dừa được anh làm quen từ nhỏ, trong một vùng quê mà các chất liệu ấy từng gắn bó mật thiết với nhà cửa và sinh hoạt hằng ngày. Khi đời sống thay đổi, anh tìm thêm những cách sử dụng mới cho điều mình đã học.
Nghệ nhân Võ Tấn Tân – Photo: Visit Hoi An
Tại Taboo Bamboo Workshop, tre xuất hiện trong những chiếc đèn, đồ dùng và các mô hình sinh vật giàu sáng tạo. Kỹ năng được truyền lại từ cha tiếp tục phát triển cùng ý tưởng của người con. Một vật liệu quen thuộc nhờ đó có thêm chỗ đứng trong không gian sống hôm nay.
Du khách đến xưởng còn có thể tham gia làm đồ thủ công dưới sự hướng dẫn của người địa phương. Khi ngồi xuống cùng người thợ, bạn có thời gian tìm hiểu cách chọn vật liệu, quan sát thao tác và thử hoàn thiện từng chi tiết. Một động tác trông nhẹ nhàng khi người hướng dẫn thực hiện có thể khiến người mới phải làm lại vài lần. Chính lúc ấy, kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm trở nên dễ cảm nhận hơn.
Giữa những lần thử, câu chuyện cũng có dịp tiếp tục. Từ một đoạn tre được chọn, bạn có thể hỏi về món đồ đầu tiên người thợ từng làm, điều họ học được từ cha hay một ý tưởng vẫn đang muốn thử. Công việc tạo nên một chủ đề chung, giúp cuộc gặp diễn ra tự nhiên hơn. Người khách có điều để tò mò; người làm nghề có dịp chia sẻ những điều mình hiểu và yêu thích.
Khi một món đồ đã gắn với tên người, ta cũng muốn hiểu thêm điều gì đã khiến họ chọn công việc ấy và bền bỉ theo đuổi qua nhiều năm. Trong phố cổ, sự tò mò ấy có thể mở ra một cuộc trò chuyện với nghệ nhân Bùi Quý Phong tại không gian Mặt nạ thời gian. Giữa những gương mặt nhiều màu sắc, ông sẵn lòng kể với người khách mới gặp về những chặng đường đã đưa mình đến với công việc hôm nay.
Nghệ nhân Bùi Quý Phong – Photo: Visit Hoi An
Từng làm đầu lân rồi gắn bó với sân khấu tuồng, ông Phong tìm thấy ở mặt nạ giấy bồi một cách nối tiếp cả hai niềm say mê. Cảm hứng từ nghệ thuật hóa trang tuồng hiện diện trong đường nét, bố cục và màu sắc, còn những điều ông muốn gửi gắm lại gần gũi với đời thường: tình yêu thương, lòng nhân ái và những lời chúc lành. Nghe ông giải thích về một chiếc mặt nạ, du khách dần hiểu thêm cách người nghệ nhân nhìn cuộc sống. Đằng sau mỗi gương mặt là suy nghĩ, cảm xúc và mong muốn chia sẻ điều tốt đẹp với người sẽ mang tác phẩm ấy về.
Ngồi xuống cùng ông để thử vẽ một chiếc mặt nạ, bạn có thể vừa chọn màu, vừa nghe câu chuyện về ý nghĩa của từng đường nét. Một thắc mắc về đôi mắt hay khóe miệng cũng đủ để cuộc trò chuyện đi xa hơn, từ cách tạo nên thần thái đến điều người vẽ muốn bày tỏ. Qua những lần cầm cọ còn ngập ngừng và lời hướng dẫn ân cần, nghệ thuật tuồng dần trở nên gần gũi. Bạn cũng hiểu thêm niềm vui của ông Phong khi có người muốn nghe, muốn thử và dành sự quan tâm cho điều ông đã gắn bó suốt nhiều năm.
Thành phẩm mang về vì thế gắn với cả một buổi cùng nhau làm việc. Một chi tiết chưa thật đều có thể nhắc bạn nhớ lần được hướng dẫn, một lời giải thích hoặc tiếng cười khi thao tác còn vụng về. Kỷ niệm về Hội An có thêm tên người và một câu chuyện để kể lại.
Những cuộc gặp như vậy còn có thể mở ra bên bàn làm đèn lồng, trong một buổi thử nặn gốm ở Thanh Hà hay khi cùng người dân chăm rau tại Trà Quế. Dành đủ thời gian cho một trải nghiệm, bạn có cơ hội hiểu công việc ấy có ý nghĩa thế nào với gia đình, vì sao người trẻ muốn tiếp tục và họ đang thay đổi điều gì để nghề đi cùng cuộc sống.
Từ nụ cười cụ Xong đến lựa chọn của những người làm nghề, Hội An hiện lên qua sự cởi mở, bền bỉ và khả năng sáng tạo của con người. Những câu chuyện riêng giúp ta hiểu thêm cách văn hóa được tiếp nối trong đời sống hằng ngày, qua điều một người được học, điều họ muốn giữ và điều họ sẵn lòng chia sẻ với người khác.
Lần tới đến Hội An, hãy dành một khoảng thời gian cho cuộc trò chuyện mà bạn muốn nghe tiếp. Có thể sau chuyến đi, bạn sẽ nhớ tên một người thợ, tò mò về tác phẩm họ đang làm dở hoặc muốn trở lại nơi từng được đón tiếp ân cần. Phố Hội khi ấy trở nên thân thuộc, bởi ở đó đã có một người để bạn hỏi thăm.
TRUNG TÂM XÚC TIẾN DU LỊCH TP. ĐÀ NẴNG
